"Học tài thi phận" nghĩa là gì?

Cứ đến mùa thi, thế nào cũng có người dùng câu "học tài thi phận" để an ủi bạn bè, hoặc tự an ủi chính mình khi kết quả không như kỳ vọng. Nghe quen đến mức ít ai còn thắc mắc câu này gốc gác từ đâu và "phận" ở đây thực chất là loại phận nào.

Theo đó, "học tài" trong "học tài thi phận" chỉ việc học hành, trau dồi kiến thức dựa trên tài năng và nỗ lực của mỗi người. "Thi phận" lại chỉ kết quả thi cử, được xem là phụ thuộc vào phận số, may rủi, chứ không hoàn toàn do thực lực quyết định. Ghép lại, câu nói mang ý nghĩa một người có thể học giỏi, có tài thật sự, nhưng việc đỗ đạt trong thi cử còn tùy thuộc vào số phận, hên xui.

Đây là quan niệm mang màu sắc duy tâm của người xưa, ra đời từ thời khoa cử phong kiến, khi việc thi Hương, thi Hội, thi Đình không chỉ phụ thuộc vào kiến thức của sĩ tử mà còn chịu tác động bởi vô số yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát như đề thi có trúng phần mình ôn kỹ hay không, sức khỏe ngày đi thi, quy định khắt khe về lý lịch, tuổi tác, hay thậm chí chỉ một lỗi phạm húy nhỏ cũng đủ khiến bài thi bị đánh trượt dù văn chương xuất sắc.

Vì sao câu nói này vẫn tồn tại đến ngày nay?

Dù các kỳ thi hiện đại đã minh bạch, rõ ràng hơn rất nhiều so với thời phong kiến, câu "học tài thi phận" vẫn được nhắc lại mỗi mùa thi, đặc biệt khi có sự chênh lệch giữa học bạ đẹp và điểm thi thực tế thấp hơn hẳn. Trường hợp này từng được chính Bộ Giáo dục và Đào tạo ghi nhận qua số liệu so sánh điểm học bạ và điểm thi tốt nghiệp THPT ở nhiều địa phương, cho thấy khoảng cách điểm số đôi khi lên tới vài điểm ở cùng một môn học.

Tuy nhiên, cũng có nhiều ý kiến cho rằng không nên lạm dụng câu nói này như một cách đổ lỗi cho số phận. Có trường hợp kết quả thi thấp thực sự đến từ yếu tố khách quan như tâm lý phòng thi, sức khỏe, hoặc đề thi không rơi vào phần ôn kỹ, nhưng cũng có trường hợp là hệ quả của việc học chưa chắc kiến thức nhưng lại được đánh giá quá cao trong quá trình học ở trường. Vì vậy, câu nói này nên được hiểu như một lời an ủi mang tính tinh thần hơn là một lời giải thích tuyệt đối cho mọi kết quả thi cử.

Suy cho cùng, "học tài thi phận" không phải lời cổ vũ cho việc phó mặc cho may rủi, mà nhắc mỗi người rằng đã cố gắng hết sức thì kết quả ra sao cũng không định nghĩa toàn bộ giá trị bản thân.